دستورزبان خلجی-اسم

 

مختصری درحدتوان به نگارش دستوری زبان شیرین خلجی می پردازیم امید است مورد استفاده علاقه مندان خلج زبان قرارگیرد.

 

ویژگی های دستورزبان خلجی

 

1- اسم:

اسم ازمهمترین اجزای تشکیل دهنده کلام است.وبه آن دسته ازکلمات وصفی اطلاق می شودکه برای نامیدن موجودات جاندار وبی جان وپدیده هاومفاهیم ومجردات به کارمی رود.اسم درزبان ترکی خلجی همانند زبان ترکی آذری وفارسی،ازنظرمدلول وشمول آن به اسم خاص وعام،اسم ذات واسم معنی وسایرتقسیم بندی هایی دیگر زبان های معمول که ما ازطرح آن دراین سطوراجتناب می کنیم تقسیم می شود.

1/1- اشکال ساختمانی اسم

منظورماازاشکال ساختمانی یا توصیفی اسم،اشکال وانواعی است که اسم درزمینه نامیدن موجودات ومفاهیم به خود می پذیرد. اسم درزبان ترکی خلجی ازنظرشکل ساختمانی دارای اشکال ساده،پیوندی ومرکب است.

أ) اسم ساده:

اسمی است که تنها ازیک ریشه بسیط به وجودآمده باشد .مانند: های (ماه)hay ، قار(برف)qar،تمیر(آهن)təmir،کیتیک(مرغ)kitik

ب) اسم پیوندی:

پسوند عبارت است ازحرف یاحروفی است که به آخرکلمات واصطلاحات موجود در زبان اضافه می شودومعانی آنهاراعوض می کند.پسوندهادرزبان ترکی ونیزدرزبان ترکی خلجی اهمیت زیادی دارند. درزبان ترکی خلجی تعداد زیادی ازاسامی با الحاق پیوندهای توصیفی به آخرسایرانواع کلمات بوجودمی آیند . شایان ذکر است، پسونددرزبان ترکی خلجی تنهابه آخرکلمات اضافه می شود،دروسط وابتدای کلمات پسوندی قرارنمی گیرد.

پسوندیاپیوندهایی که باالحاق به آخرکلمات وصفی وفعلی اسامی پیوندی تشکیل می دهند، متنوع هستند.درسطورپایین به تعدادی ازشناخته ترین آنها اشاره می کنیم.

1) پیوندهایçilik] [lik- luğ-(چیلیک،لوق،لیک)

که باالحاق به آخرکلمات وصفی اسامی پیوندی تشکیل می دهند،این پسوندها موارد استفاده فراوانی درزبان ترکی خلجی ونیز درترکی استانبولی دارند. وتابع قواعد وهماهنگی حروف صدادار نیزمی باشند،این پسوندهادرمواردذیل به کارمی روند:

 

- این پیوندها درصورت الحاق به کلمات،محل یاجایگاه وموجودیت آن رابیان می کنند. مانند: تاتلوق(خوشمزه)tatluğ ، هارقالوق(لباس بلند مردان) harqaluğ ، بوخدالوق(گندمزار) boxdaluğ هوتونلوق(هیزم دان) hutünluğ ،بالوقلوق(اهل شهر)baloğluğ هاقاچلوق(بیشه زار)haqaçluq،اوتلوخ

utlux(علفزار،پرعلف).

- این پسوندهادرصورت اضافه شدن به آخرصفات،موجودمفاهیم صفات نسبی به آنها می دهدمانند:

یئملیک(خوردنی) yeməlik

ایچملیک(نوشیدنی) içməlik

دشمن چیلیک(دشمنی) duşmənçilik

بوفورلوق (فراوانی) bofurluğ

پیس لیک (بدی) pislik

2) پیوندتک شکلی نانقا/nanqa

این پسوند باالحاق به کلمات، اسمهایی بامفهوم همبستگی ایجاد می کند.این پیوندامروزه درترکی خلجی روستای تلخاب رواج زیادی داردوباالحاق به آخراسامی اشخاص ویا اقرباء،نامهای مربوط به آنهاراتشکیل می دهد.مانند:بابام نانقا(نزدپدرم)babamnanqa عاموم نانقا(نزدعمویم) amumnanqa خالام نانقا xalamnanqa.

3) پیوندهایی سه شکلی][ u-lu-ağ

باالحاق این پیوندها به آخرریشه های فعل،اسمهای، پیوندی تشکیل می گردد .مانند:

قورقؤ(ترس،وحشت)qurqu

سؤرو(گله)suru وارو(سرمایه دار)varu

آلقولوalqulu

ورقولوvurqulu

سورگولوsurgulu

بیل گیلوbilgilu

سانجاق(سنجاق)sanc

ترقاغ(شانه)tərq

یئلقاغ(آبشخورگربه،سک ) yəlq.

4-پسوند دوشکلی،سیز،سوز][ siz-suz

این پسوند وقتی به آخرکلمه ای اضافه می شود،عدم ونیستی آن رامی رساند.مانند:آب- بی آبی/suv- suvsuz شکر- شکرسیز/şekər-şekərsiz.

پ) اسمهای مرکب

اسامی مرکب درزبان خلجی ازبه هم پیوستن کلمات تشکیل می گردد.مانند:

اچی بوشəçi+boş،

ایت بورنو eit+bornu

قوزغولاقو quz+qulaqu

هاداغ قابوhatağ+qabo ،

قوش قئیسوğoş+ğəyəsu

ساروغ یال/saruğ+yal

خارخار چایوxar+xar+çayu

داوالوقdava+loğ،

قوم قونشوqum+qunşu

لالا باجوlala+bacu

کئچه کوندوزkeçə+kündoz ،

2/1- جمع بستن اسم

اسم درزبان ترکی خلجی ازدیربازباپیونددوشکلی(لار)lar و(لر)lər جمع بسته می شود.

مانند: هایلار(ماهها)hay+ lar کونلر(روزها)kun +lər هرلر(مردها) hər+ lər

قیزلر(دخترها)qiz+lər پیوندهای(لار ولر)درفعل نیزبه عنوان علامت سوم شخص جمع به کارمی رود. مانند:واقدولار(نگاه کردند) vağdo+lar کؤردولر(دیدند)kürdu+lər

/ 0 نظر / 22 بازدید