زبانهای ایرانی یکی از شاخههای زبانهای هندوایرانی از خانواده بزرگ زبانهای هندواروپایی هستند. زبان های ایرانی یک ریشه مشترک باستانی دارد و به گویش های مختلف و هر گویش به لهجه های مختلف استعمال می شود. این زبان ها از آرامی باستان بسیار وام گرفته است. بعضی از گویش های زبان ایرانی به خاطر تفاوتهای ظاهری در نحوه استفاده از عبارات و ترکیب ها، امروزه خود به عنوان یک زبان نام برده می شوند.
مهمترین زبانها و گویش های ایرانی امروزی عبارتند از: فارسی (پارسی ، دری، یا تاجیکی)، لکی ، کردی، پشتو، بلوچی، لری، مازنی، گیلکی، دیلمی، تالشی تاتی و آسی
امروزه زبانهای ایرانی بیشتر با خطهای عربی، لاتین، و سیریلیک نوشته میشوند. زبانهای ایرانی با زبان عربی و زبانهای ترکی تاثیر متقابل بسیاری داشتهاند.
زبانهای ایرانی بیشتر در کشورها و مناطق ایران، افغانستان، تاجیکستان، باختر پاکستان، کردستان ترکیه، کردستان عراق، و بخشهایی از آسیای میانه و قفقاز روایی دارد.
سه زبان از زبانهای ایرانی به عنوان زبان رسمی هم اکنون در چهار کشور استفاده میشود. این زبانها عبارت اند از فارسی در ایران و تاجیکستان، فارسی و پشتو در افغانستان و کردی در عراق.
براورد میشود که امروزه حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون تن به زبانهای ایرانی سخن بگویند. بنیاد تابستانی زبانشناسی (SIL International) در سال ۱۳۸۴ برآورد کردهاست که امروزه به حدود ۸۷ گونه از زبانهای ایرانی سخن گفته میشود؛ که شمار سخنوران بزرگترین این زبانها به طور تخمینی عبارتند از: فارسی (۵۰ میلیون تن)، ، لری (۱۰ میلیون تن)، کردی (۲۵ میلیون تن)، پشتو (۲۵ میلیون تن)، و بلوچی (۷ میلیون تن).
...
دوره باستان که از آغاز تا انقراض شاهنشاهی هخامنشی، تقریباً از سده بیستم تا حدود چهارم و سوم پیش از میلاد را دربرمیگیرد. از زبانهای ایرانی باستان چهار زبان آن شناخته شدهاست: مادی، سکایی، اوستایی و پارسی باستان . از زبان مادی و سکایی که یکی در غرب ایران و منطقه فرمان روایی ماد و دیگری در شمال، از مرزهای چین تا دریای سیاه، از جمله بین اقوام پارت و ساکنان سغد، رایج بوده، تنها کلمات و عباراتی در آثار دیگران برجای ماندهاست. اما از زبانهای اوِستایی و پارسی باستان مدارک بسیار در دست است. زبان اوِستایی، گویش مردم اطراف دریاچه هامون در سیستان بوده و زرتشت کتاب خود را به این زبان نوشتهاست.
پارسی باستان زبان مادری و زبان میهن اصلی خانواده و دودمان هخامنشی بودهاست. نخستین شواهد نوشتاری از این زبان، سنگنبشته بیستون است که تاریخ آن به قرن ششم پیش از میلاد برمی گردد. درهمین زمان لهجههای دیگر ایرانی باستان نیز وجود داشته که پا به پای چهار زبان مهم دوران باستان مراحل تکاملی را میپیمودهاست، مانند زبانهای بلخی، سغدی، پارتی و خوارزمی.
زبانهای ایرانی از نظر تاریخی به سه دسته تقسیم میشوند:
- زبانهای ایرانی باستان
- زبانهای ایرانی میانه
- زبانهای ایرانی نو
زبانهای ایرانی نو []
زبانهای ایرانی نو به دو دسته بخش میشوند:
- شرقی
- غربی
زبانهای ایرانی نو با این که اساساً در ایران، افغانستان و تاجیکستان متمرکز شدهاند اما حقیقتاً گستره جغرافیایی بسیار وسیع تری را در بر میگیرند شامل مناطقی در قفقاز، آسیای میانه، ترکستان چین، پامیر، ترکیه، سوریه، عراق و شبه قاره هند.
زبانهای ایرانیتبار شرقی []
نمونه زبانهای شرقی ایرانی تبار اینها هستند:
- پشتو
- آسی
- زبانهای پامیری
- پاشایی
- یغنابی
زبانهای ایرانیتبار غربی []
زبانهای ایرانی تبار غربی به دو گروه دسته بندی میشوند:
نمونههای غربی شمالی:
- زبان آذری
- تالشی
- تاتی
- مازندرانی
- گیلکی
- دیلمی
- سمنانی
- سنگسری
زبانهای کردیتیا
- بلوچی
- زازا-گورانی
- زبانهای ایران مرکزی
بیشتر زبانشناسان شاخه زازا-گورانی از زبانهای شمال غربی ایرانی تبار را نیز زیرشاخهای از زبان کردی میگیرند اما برخی با این دیدگاه همداستان نیستند و زازا-گورانی را شاخه مستقلی از زبانهای شمال غربی میدانند.
نمونههای غربی جنوبی:
- فارسی
- لاری
- بشاکردی
- کومزاری
زیرشاخه فارسی به سه دسته عمده بخش میشود: فارسی (ایران، فارسی دری (افغانستان)، فارسی تاجیکی (تاجیکستان). زیرشاخه لری هم شاخههایی دارد که عمدهترین آنها لرستانی، لکی و بختیاری میباشند.
کومزاری در شبه جزیره مسندام عمان صحبت میشود و تاتی آرا در پیرامون باکو.تاتی آران را نباید با زبانهای تاتی تبار شمال غربی ایران اشتباه گرفت. زیرا آن زبانها از تبار زبان مادی هستند ولی تاتی آران از تبار فارسی است و تنها همانند نامگذاری دارند.
رسمالخط []
زبانهای ایرانی دارای رسمالخطهای گوناگون هستند. از جمله خط میخی (در مورد پارسی باستان)؛ خط آرام (در مورد نخستین کتیبههای پارسی میانه، پارتی، سغدی، و خوارزمی)؛ دو نوع خط سریانی، سطرنجیل (در مورد پارسی میانه، پارتی، یاختری، سغدی و فارسی نو) و نستوری (سغدی مسیحی و فارسی نو)؛ خط عبری (در مورد فارسی نو و لهجههای محلی)؛ خط عربی (در مورد فارسی نو، خوارزمی، کُردی، پشتو و بلوچی)؛ خط براهمی (در مورد خُتَنی، تُمْشُقی و سغدی)؛ خط یونانی (در مورد باختری)؛ خط سیریلیک (در مورد اُسِتی و تاجیکی) و خط لاتین (در مورد کُردی و اُسِتی
جدول زبانهای ایرانی []
| فارسی | زازاکی | کرمانجی/سرانجی | پشتو | بلوچی | مازندرانی | پارسی | پارسی میانه | پارتی | پارسی باستان | اوستایی | آسی |
| زیبا، خوش چهره، خجیر |
rind |
rind, delal/cwan |
ʂkulai/xkulai, ʂɑjista/xɑjista, خجسته |
sharr, soherâ |
ṣəmxâl/ Xəş-nəmâ |
zibâ/ xuš-chehreh |
hučihr, hužihr |
hužihr |
naiba |
vahu-, srîra |
ræsughd |
| خون |
goyni |
xwîn/xwên |
wina |
hon |
xun |
xūn |
xōn |
xōn |
|
vohuni |
tug |
| نان |
nan |
nan |
ɖoɖəi, nəɣɑn |
nân, nagan |
nûn |
nân |
nân |
nân |
|
|
dzul |
| آوردن |
ardene |
anîn/hênan/weranîn, hawirdin |
rɑ wɺ̡əl |
âurten, yārag, ārag |
biyârden |
âvardan/biyar |
âwurdan, āwāy-, āwar-, bar- |
āwāy-, āwar-, bar- |
bara- |
bara, bar- |
xæssyn |
| برادر |
bıra |
bira |
wror |
brāt, brās |
birâr |
barādar |
brād, brâdar |
brād, brādar |
brâtar |
brâtar- |
æfsymær |
| آمدن، آوردن |
amayene |
hatin/wara |
rɑ tləl |
āhag, āyag |
Biyamona, enen |
âmadan |
âmadan, awar |
awar, čām |
ây-, âgam |
âgam- |
cæwyn |
| گریه |
berbayene |
girîn |
ʒaɺ̡əl |
greewag, greeten |
bərmə/ qâ |
geristan/geryeh |
griy-, bram- |
|
|
|
kæwyn |
| تار، تاریک |
tari |
tarî/tarîk |
tjɑrə |
thár |
siyo |
târîk |
târīg/k |
târīg, târēn |
|
sâmahe, sâma |
tar |
| دختر |
çena |
keç, kîj, dot/kiç, kîj, kenîşk |
lur |
dohtir, duttag |
kijâ/ dether |
doxtar |
duxtar |
duxt, duxtar |
|
duxδar |
čyzg (kizgær |
| روز، روشن |
roce/roje/roze |
roj |
wrad͡z |
roç |
rezh |
rûz |
rōz |
|
raucah- |
|
bon |
| کردن |
kerdene |
kirin/kirdin |
kawəl |
kanag, kurtin |
hâkerden |
kardan |
kardan |
kartan |
kạrta- |
kәrәta- |
kænyn |
| در، دروازه، دریچه |
çeber |
derge/derke, derga |
war, daɺ̡a |
gelo, darwāzag |
bəli |
dar |
dar |
dar, bar |
duvara- |
dvara- |
dwar |
| مردن |
merdene |
mirin/mirdin |
mrəl |
mireg |
mərnen |
murdan |
murdan |
|
mạriya- |
mar- |
mælyn |
| خر |
her |
ker |
xar |
her |
xar |
xar |
xar |
|
|
|
xæræg |
| تخم، خاویار، خایه |
hak |
hêk/hêlke |
hagəi |
heyg, heyk |
merqâna |
toxm |
toxmag, xâyag |
taoxmag, xâyag |
|
taoxma- |
ajk |
| زمین |
êrd (uncertain origin) |
erd/herd (uncertain origin) |
zməka |
zemin |
zemi |
zamin |
zamīg |
zamīg |
zam- |
zãm, zam, zem |
zæxx |
| سر شب، پگاه |
shan |
êvar/êware |
mɑʂɑm/mɑxɑm |
begáh |
nəmâşun |
begáh |
sarshab |
êbêrag |
|
|
izær |
| چشم |
çım |
çav/çaw |
stərga |
ch.hem, chem |
bəj, Çəş |
chashm |
chašm |
chašm |
čaša- |
čašman- |
cæst |
| پدر |
pi |
bav/bab, bawk |
plɑr |
pit, piss |
piyer |
pedar |
pidar |
pid |
pitar |
pitar |
fyd |
| ترس |
ters |
tirs |
vera, tars |
turs, terseg |
təşəpaş |
tars |
tars |
tars |
tạrsa- |
tares- |
tas |
| نام زد، خواستگار |
washte |
dezgîran |
t͡ʃanɣol |
nām zād |
xasgar |
nâm-zad |
- |
- |
|
|
usag |
| خوش |
weş |
xweş |
ʂa/xa |
wash, hosh |
xaar |
xosh |
dârmag |
|
|
srîra |
xorz / dzæbæx |
| انگشت |
gisht |
til/qamik, engust |
gwəta |
lenkutk, mordâneg |
angoos |
angošt |
angust |
|
|
dišti- |
ængwyldz |
| آتش، آذر |
adır |
agir/awir, agir |
or |
âch, âs |
tesh |
âtaš, âzar |
âdur, âtaxsh |
ādur |
âç- |
âtre-/aêsma- |
art |
| ماهی |
mase |
masî |
kab |
mâhi, mâhig |
mahi |
mâhi |
mâhig |
mâsyâg |
|
masyô, masya |
kæsag |
| خوراک، خوردن |
werdene |
xwarin/xwardin |
xoɺ̡ə / xwaɺ̡əl |
warag, warâk |
Xərak/ xəynen |
xordan |
parwarz / xwâr, xwardīg |
parwarz / xwâr |
|
hareθra / ad-, at- |
xærinag |
| شدن، رفتن، بردن، آمدن |
şiyayene |
çûn |
tləl |
jwzzegh, shutin |
shunen / burden |
raftan |
raftan, shudan |
ay- |
ai- |
ay-, fra-vaz |
cæwyn |
| خدا، بغ، پروردگار |
heq |
xwedê/xwa |
xwdai |
hwdâ |
homa, xəda |
khodâ |
bay, abragar |
|
baga- |
baya- |
xwycaw |
| خوب، نیکو |
rınd |
baş, rind/baş, çak |
ʂə/xə |
jawáin, šarr |
xâr |
xub / nîuū |
xūb, nêkog |
|
vahu- |
vohu, vaŋhu- |
xorz |
| سبزه، علف، گیاه، دارو، واش |
vash |
giya, riwek, şênkatî |
wɑʂə/wɑxə |
rem, sabzag |
|
sabzeh, giyâh |
giyâ |
dâlūg |
|
urvarâ |
kærdæg |
| بزرگ، گته |
gırs / pil |
mezin/gewre, mezin |
loj, ɣwara |
mastar, mazan |
gat, belang, pila |
bozorg |
wuzurg, pīl |
|
vazraka- |
uta-, avañt |
styr |
| دست |
dest |
dest |
lɑs |
dast |
dess |
dast |
dast |
dast |
dasta- |
zasta- |
k'ux / arm |
| سر، کله |
ser |
ser |
sar, kakaɺ̡ai |
saghar |
kalə |
sar, kalleh |
sar |
|
|
sairi |
sær |
| دل |
zerre |
dil |
zɺ̡ə |
dil, hatyr |
dil/dill |
del |
dil |
dil |
|
aηhuš |
zærdæ |
| اسب |
estor |
hesp/esp |
ɑs |
asp |
istar |
asp, astar |
asp, stōr |
asp, stōr |
aspa |
aspa- |
bæx |
| خانه، سرای |
keye |
mal/mall, xanu |
kor, xuna |
log, dawâr |
səre |
xâneh |
xânag |
|
|
demâna-, nmâna- |
xædzar |
| گرسنه |
vêşan |
birçîtî/birsêtî |
lwəʐa/lwəga |
shudhagh |
veyshna |
gorosnegi |
gursag, shuy |
|
|
|
stong |
| زبان) |
zıwan / zon |
ziman/ziman, ziwan |
ʒəba |
zevân, zobân |
ziwân |
zabân |
zuwân |
izβân |
hazâna- |
hizvâ- |
ævzag |
| خنده |
huyayene |
kenîn/pêkenîn, kenîn |
xandəl |
khendegh, hendeg |
|
xandidan |
xandīdan |
|
karta |
Syaoθnâvareza- |
xudyn |
| زندگی، زیستنی |
jewiyaene |
jiyan |
ʒwandun |
zendegih, zind |
|
zendegi |
zīndagīh, zīwišnīh |
žīwahr, žīw- |
|
gaêm, gaya- |
card |
| مرد |
merd |
mêr/ pyaw |
saɺ̡ai, meɺ̡ə |
merd |
merd |
mard |
mard |
mard |
martiya- |
mašîm, mašya |
adæjmag |
| ماه |
ashmê |
heyv/mang |
spoʐmai/spogmai, mjɑʃt |
máh |
mithra |
mâh |
māh |
māh |
mâh- |
måŋha- |
mæj |
| مادر، دایه |
maye |
dayik, mak |
mor |
mât, mâs |
mâr |
mâdar |
mādar |
mādar |
mâtar |
mâtar- |
mad |
| دهان، فک |
fek |
dev/dem |
xwlə |
dap |
|
dahân |
dahân, rumb |
|
|
åŋhânô, âh, åñh |
dzyx |
| نام |
name |
nav/naw |
num |
nâm |
num |
nâm |
nâm |
|
nâman |
nãman |
nom |
| شب |
şewe |
şev/şew |
ʃpa |
šap, shaw |
sheow |
shab |
shab |
|
xšap- |
xšap- |
æxsæv |
| باز کردن |
akerdene |
vekirin/kirdinewe |
prɑnistəl, xlɑsawəl |
pabožagh, paç |
vâ-hekârden |
bâz-kardan |
abâz-kardan |
|
būxtaka- |
būxta- |
gom kænyn |
| آرام |
kotpy |
aştî |
roɣa |
ârâm |
|
âshti, ârâmeš, ârâmî |
âštih, râmīšn |
râm, râmīšn |
šiyâti- |
râma- |
fidyddzinad |
| خوک |
xoz |
beraz |
xug, seɖar |
khug |
xi |
xūk |
xūk |
|
|
hū |
xwy |
| جایگاه، جا |
ja |
cih/jê |
d͡zɑj |
hend, jâgah |
|
jâh/gâh |
gâh |
gâh |
gâθu- |
gâtu-, gâtav- |
ran |
| خواندن |
wendene |
xwendin/xwêndin |
lwastəl |
wánagh |
baxinden |
xândan |
xwândan |
|
|
|
kæsyn |
| گفتن، گپ، آوا سردادن، واژه |
vatene |
gotin/witin, gutin |
wajəl |
gushagh |
baotena |
goftan, gap(-zadan) |
guftan, gōw-, wâxtan |
gōw- |
gaub- |
mrû- |
dzuryn |
| خواهر |
wae |
xweşk |
xor |
gwhâr |
xâxer |
xâhar/xwâhar |
xwahar |
|
|
x ̌aŋhar |
xo |
| کوچک، کم، خرد، ریز، بچه |
qıc |
biçûk |
kut͡ʃnai, waɺ̡ukai, kam |
gwand, hurd |
pətik, bechuk, perushk |
kuchak, kam, xurd, rîz |
kam, rangas |
kam |
kamna- |
kamna- |
chysyl |
| پسر |
qıj |
kur/kurr |
zoj |
baç, phusagh |
pisser |
pesar, pûr, baça |
pur, pusar |
puhr |
puça |
pūθra- |
fyrt |
| روان |
gan |
gyan, rewan |
arwɑ |
rawân |
|
ravân |
rūwân, gyân |
rūwân, gyân |
|
urvan- |
ud |
| بهار |
usar |
bihar/behar |
psarlai |
bhârgâh |
wehâr |
bahâr |
wahâr |
|
vâhara- |
θūravâhara- |
|
| برز، برجسته، بلند |
berz |
bilind/berz |
lwaɺ̡, d͡ʒəg |
bwrz, buland |
|
boland / bârez |
buland, borz |
bârež |
|
barez- |
bærzond |
| دَه |
des |
deh/de |
les |
deh |
da |
dah |
dah |
|
datha |
dasa |
dæs |
| سه |
hire |
sê |
dre |
sey |
se |
se |
sê |
hrē |
çi- |
θri- |
ærtæ |
| دِه |
dewe |
gund/dê |
kəlai |
helk, kallag, dê |
deh |
deh, wis |
wiž |
dahyu- |
vîs-, dahyu- |
vîs |
qæw |
| خواستن |
waştene |
xwestin/wîstin |
ɣuʂtəl/ɣuxtəl |
lotagh |
bexanen |
xâstan |
xwâstan |
|
|
|
fændyn |
| آب |
owe |
av/aw |
obə |
âp |
ab |
âb/aw |
âb |
âb |
âpi |
avô- |
don |
| کِی |
key |
kengê/key, kengê |
kəla |
ked |
|
kay |
kay |
ka |
|
čim- |
kæd |
| باد |
va |
ba |
bɑd |
gwáth |
wâ |
bâd |
wâd |
|
|
vâta- |
dymgæ / wad |
| گرگ |
verg |
gur/gurg |
lewə, ʃarmuʂ/ʃarmux |
gurkh |
varg |
gorg |
gurg |
|
varka- |
vehrka |
birægh |
| زن |
ceniye |
jin |
ʂəd͡za/xəd͡za |
jan |
zhənya |
zan |
zan |
žan |
|
gǝnā, γnā, ǰaini-, |
sylgojmag / us |
| سال |
serre |
sal/sall |
kɑl |
sâl |
|
sâl |
sâl |
|
θard |
ýâre, sarәd |
az |
| آری/ نه |
ya / né |
erê, a / na |
ho (wo) / na, ja |
ere / na |
|
baleh, ârē, hā / na, nee |
hâ / ney |
hâ / ney |
yâ / nay, mâ |
yâ / noit, mâ |
o / næ |
| دیروز |
vizêri |
duh/dwênê |
parun |
zí |
direz |
diruz |
dêrûž |
|
diya(ka) |
zyō |
znon |
| پارسی | زازاکی | کرمانجی/سران | پشتو | بلوچی | مازندرانی | پارسی | پارسی میانه | پارتی | پارسی باستان | اوستایی | آسی |
زبان پارسی باستان نیای بزرگِ زبان فارسی امروزیاست و در تقسیمبندی زبانشناختی یکی از زبانهای شاخهٔ غربی زبانهای ایرانی باستان محسوب میشود. پارسی باستان چنان که از نامش بر میآید زبان قدیم پارسیان بوده و بسیاری از کتیبههای شاهان هخامنشی به این زبان نوشته شدهاست. پارسی باستان با زبان اوستایی و به تبع آن زبان سنسکریت خویشاوندی نزدیکی دارد..
زبان فارسی باستان که در دوران پیش از حمله اسکندر به ایران زبان دربار هخامنشی بوده از زبانهای ایرانی جنوب غربی میباشد. این زبان با زبان مادی فاصلهای بسیار نزدیک داشته که احتمالا دو گویش از یک زبان بودهاند. زبان فارسی باستان که از زبانهای هندواروپایی محسوب میشود که احتمالا در پدیده مهاجرت آریاییان بههمراه زبانهای مادی و اوستایی وارد فلات ایران شدهاست. این زبان پیش از ورود به سرزمین پارس در جنوب غربی ایران، بر اساس آنچه از کتیبه شلمانسر سوم، پادشاه آشوری بدست آمده در حوالی دریاچه ارومیه رایج بودهاست. در این کتیبه که به سده نهم پیش از میلاد باز میگردد برای نخستین بار نام پارس در زبان آشوری بصورت پارسواذکر شدهاست. واژه پارسوا(pārćwa) شکل قدیمیتر واژه پارس(pārsa) دانسته شدهاست.نخستین سند رسمی زبان فارسی باستان کتیبه بیستون در حوالی کرمانشاه است که به فرمان داریوش یکم نوشته شدهاست. داریوش که این کتیبه از زبان او نقل شده، زبان بکار رفته در آن را زبان آریایی معرفی میکند. بههمین جهت احتمال این وجود دارد که زبان مادی و فارسی باستان و نیز زبانهای شرقی ایرانی همگی تحت نام آریایی بوده و گویشها و لهجههایی جداگانه در هر منطقه داشتهاند. دوره آغاز تکلم به زبان فارسی باستان در میان پارسیان مشخص نیست اما از شواهد و قرائن زبانشناختی و مقایسه با زبانهای اوستایی و سنسکریت که همدوره زبان فارسی باستان هستند چنین بهنظر میرسد که زبان فارسی باستان مدتها پیش از دوره هخامنشیان نیز تکلم میشد و اشتباههای نگارشی و دستوری در کتیبههای متاخر دوره هخامنشی این حقیقت را القا میکند که فارسی باستان در دهههای پایانی حکومت مزبور احتمالا زبانی خاموش بودهاست. زبان فارسی باستان یکی از معدود زبانهای هندواروپایی دوره باستان است که در زمان رواجش مکتوب شده و اسناد مطالعه زبانی برای امروز بجای گذاشته و از اینرو در بسیاری از پژوهشهای زبانشناختی بهعنوان ثابت بکار میرود. زبان فارسی میانه یا پهلوی ساسانی که زبان رسمی ایران در دوره ساسانی بوده از فارسی باستان منشعب شدهاست. زبان فارسی و سایر زبانهای ایرانی جنوب غربی که از زیرمجموعههای زبان پهلوی ساسانی هستند همگی از فارسی باستان ریشه گرفتهاند............دگرگونی زبانی فارسی باستان []
کتیبههای سده چهارم پیش از میلادی در دوره هخامنشی که به اردشیر دوم و اردشیر سوم هخامنشی مربوط میشود ضمن داشتن اشکالات و تفاوتهای فاحش با زبان فارسی بکار رفته در کتیبههای قدیمی تر مانند بیستون، خبر از انقلاب و دگرگونی زبان فارسی در آن دوره را میدهد که گاهی به فارسی پیشامیانه یا فارسی باستان متاخر موسوم شدهاست. زبان فارسی باستان در این دوره به فارسی میانه تبدیل شد که آن زبان نیز بعدها فارسی نو را پدید آورد. پروفسور ژیلبر لازار ایرانشناس مشهور اهل فرانسه در این مورد اینچنین گفتهاست.
| |
زبانی که امروزه بهنام فارسی نو میشناسیم و در دوران نخستین اسلامی به پارسی دری شهره بود را میتوان به عنوان دنباله زبان فارسی میانه، که زبان رسمی، دینی و ادبی ایران ساسانی بود طبقهبندی کرد که خود این زبان اخیر نیز بازمانده زبان فارسی باستان، زبان دربار هخامنشیان بودهاست. برخلاف سایر گویشها و زبانهای باستانی و جدید ایرانی مانند اوستایی، پارتی، سغدی، کردی، پشتو و غیره، زبان فارسی نو بدنبال فارسی میانه در نمودار درختی زبانهای ایرانی در امتداد یکدیگر قرار میگیرند.. |
|
زبان فارسی میانه که به دنبال فارسی باستان پدید آمد را گاهی پهلوی نیز نامیدهاند. این زبان پس از دگرگونی گسترده زبان فارسی باستان هم در آواشناسی و هم در ساختار و دستور زبان بصورتی سادهتر از نیای باستانی خود شکل گرفت.
آثار به این زبان []
آثار بهجا مانده از این زبان به خط میخی هخامنشی است که از قرن ششم تا قرن چهارم پیش از میلاد نگارش یافته اند. البته یک نمونه کتیبه هم در نقش رستم یافت شدهاست که به نظر میآید به زبان پارسی باستان است ولیکن به خط آرامی نوشته شدهاست و احتمال میرود که بعد از دورهٔ هخامنشی تحریر شده باشد. تنها چند واژه از آن تا کنون خوانده شدهاست...............نمایی از دستور زبان []
در این زبان سه جنس مذکر و مؤنث و خنثی و سه شمار، مفرد و مثنی و جمع هست و کلمه با توجه به نقش نحوی آن صرف میشود. پارسی باستان دارای هشت حالت دستوری بودهاست.بدین ترتیب: نهادی، مفعولی، وابستگی، ندایی، ازسویی، ابزاری، کنشگیری و مکانی..............واژه نامه []
| هند و ایرانی اولیه | پارسی باستانی | پارسی میانه | پارسی نوین | معنی |
| * |
Ahuramazda |
Ohrmazd |
Ormazd ارمزد |
اهورا مزدا |
| *açva |
aspa |
asp |
asb اسب |
اسب |
| *kāma |
kāma |
kām |
kām کام |
دهان |
| *daiva |
daiva |
div |
div دیو |
نفوذ ناپذیر |
| |
drayah |
drayā |
daryā دریا |
دریا |
| |
dasta |
dast |
dast دست |
دست |
| *bhāgī |
bāji |
bāj |
bāj باج/باژ |
باج |
| *bhrātr- |
brātar |
brādar |
barādar برادر |
برادر |
| bhūmī |
būmi |
būm |
būm بوم |
سرزمین |
| *martya |
martya |
mard |
mard مرد |
مرد |
| *māsa |
māha |
māh |
māh ماه |
ماه |
| *vāsara |
vāhara |
Bahār |
bahār بهار |
بهار |
| stūpā |
stūnā |
stūn |
sotūn ستون |
ستون |
| |
šiyāta |
šād |
šād شاد |
شاد |
| *arta |
arta |
ard |
ord اُرد |
ارد |
| *draugh- |
drauga |
drōgh |
dorōgh دروغ |
دروغ |
گر فرخی بمرد چرا عنصری نمرد
پیری بماند دیر و جوانی برفت زود.
لبیبی .
تو همی تابی و من بر تو همی خوانم بمهر
هر شبی تا روز دیوان ابوالقاسم حسن
اوستاد اوستادان زمانه عنصری
عنصرش بی عیب و دل بی غش و دینش بی فتن .
منوچهری .
ای حجت زمین خراسان بشعر زهد
جز طبع عنصریت نشاید بخادمی .
ناصرخسرو.
بخوان هر دو دیوان من تا ببینی
یکی گشته با عنصری بحتری را.
ناصرخسرو.
برطرز عنصری رود و خصم عنصری است
کاندر قصیده هاش زند طعنهای چست .
خاقانی .
کو عنصری که بشنود این شعر آبدار
تا خاک بر دهان مجارا برافکند.
خاقانی .
بر رقعه نظم دری قایم منم در شاعری
با من بقایم عنصری نرد مجارا ریخته .
خاقانی .
مرا خود چه باشد زبان آوری
چنین گفت شاه سخن عنصری .
سعدی .
یایش
دستی افشان ، تا ز سر انگشتانت صد قطره چکد
هر قطره شود خورشیدی
باشد که به صد سوزن نور ، شب ما را بکند
روزن روزن
ما بی تاب ، و نیایش بی رنگ.
از مهرت لبخندی کن ، بنشان بر لب ما
باشد که سرودی خیزد در خورد نیوشیدن تو.
ما هسته پنهان تماشاییم.
ز تجلی ابری کن ، بفرست ، که ببارد بر سرما
باشد که به شوری بشکافیم ، باشد که ببالیم و به خورشید بپیوندیم.
ما جنگل انبوه دگرگونی.
از آتش همرنگی صد اخگر برگیر ، بر هم تاب ، بر هم پیچ :
شلاقی کن ، و بزن بر تن ما
باشد که ز خاکستر ما ، در ما ، جنگل یکرنگی بدر آرد سر.
چشمان پسپردیم ، خوابی لانه گرفت.
نم زن بر چهره ما
باشد که شکوفا گردد زنبق چشم ، و شود سیراب از تابش تو ، و فرو افتد.
بینایی ره گم کرد.
یاری کن ، و گره زن نگه ما و خودت با هم
باشد که تراود در ما ، همه تو
ما چنگیم: هر تار از ما دردی سودایی.
زخمه کن از آرامش نامیرا ، ما را بنواز
باشد که تهی گردم ، آکنده شویم از والا « نت» خاموشی
آیینه شدیم ، ترسیدیم از هر نقش.
خود را در ما بفکن.
باشد که فراگیرد هستی ما را ، و دگر نقشی نشیند د ر ما
هر سو مرز هر سو نام
رشته کن از بی شکلی ، گذران از مروارید زمان و مکان
باشد که به هم پیوندد همه چیز ، باشد که نماند مرز، که نماند نام.
ای دور از دست! پر تنهایی خسته است. گه گاه شوری بوزان
باشد که شیار پریدن در تو شود خاموش.
در قیر شب
دیرگاهی است در این تنهایی
رنگ خاموشی در طرح لب است
بانگی از دور مرا می خواند،
لیک پاهایم در قیر شب است
رخنه ای نیست در این تاریکی
در و دیوار به هم پیوسته
سایه ای لغزد اگر روی زمین
نقش و همی است ز بندی رسته.
نفس آدم ها
سر به سر افسرده است.
روزگاری است در این گوشه هوا
هر نشاطی مرده است.
دست جادویی شب
در به روی من و غم می بندد.
می کنم هر چه تلاش،
او به من می خندد
نقش هایی کشیدم در روز ،
شب زه راه آمد و با دود اندود.
طرح هایی که فکندم در شب،
روز پیدا شد و با پنبه ز دود
دیرگاهی است که چون من همه را
رنگ خاموشی در طرح لب است.
جنبشی نیست در این خاموشی:
دست ها ، پاها در قیر شب است
خ
خاتم کاری نشاندن استخوان در چوب برای نقش و نگار دادن
خاتون پنجره بازیچه ای که کودکان با پنج چوب می سازند
خاج پرست مسیحی، عیسوی، ارمنی، آشوری
خاج کشیدن صلیب کشیدن
خاربست دیوارمانندی از خار و خاشاک بر گرد چیزی
خارج از حد بیش از اندازه
خارج از محدوده بیرون از شهر که شامل خدمات شهرداری نمی شود
خارج از مرکز مزایایی که به کارمندان خارج از پایتخت داده می شود
خارج رفتن بیرون رفتن از خانه، رفتن به خارج از کشور
خار چشم کسی بودن مایه ی عذاب کسی بودن
خارش خاریدن، نام بیماری خاریدن نشیمنگاه
خارشک مردم آزار، سادیست
خارش گرفتن به خارش افتادن بدن
خاص و خرجی ممتاز و معمولی
خاصه هر چیز ممتاز و از جنس عالی
خاصه پز نانوایی که نان خوب می پزد (در مقابل خرجی پز)
خاصه تراش آرایشگر مخصوص بزرگان
خاصه خان لقب آرایشگر شاهان قاجار
خاصه خرجی کردن استثتا کذاشتن، تبعیض قایل شدن
خاصه فروش فروشنده ی جنس های مرغوب و برگزیده
خاطر جمع مطمئن
خاطر جمع بودن مطمئن بودن، یقین داشتن
خاطرجمع شدن مطمئن شدن
خاطر خواه عاشق، دل باخته
خاطرخواه شدن عاشق شدن، دل باختن
خاطر داشتن به یاد داشتن
خاطر کسی را خواستن کسی را دوست داشتن
خاطر نشان کردن یادآوری کردن، تذکر دادن
خاطره یادگار
خاک اره ریزه های چوب که پس از اره کردن آن بر زمین می ریزد
خاک آلود آلوده به گرد و غبار و خاک
خاک انداز وسیله ای برای گردآوردن و حمل آشغال و زباله
خاک برداری بردنخاک های اضافی برای آماده کردن زمین ساختمان
خاک بر سر توسری خورده، داغ دیده، بدبخت
خاک بر سری بی آبرویی
خاک برگ برگخشکخرد شده
خاک به دهنم زبانم لال
خاک به سر شدن مصیبت زده شدن، داغ دیدن، از فدر و اعتبار افتادن
خاک به سر کردن به فکر چاره افتادن، چاره جویی کردن
خاک به سری همبستری زن با شوهر
خاک به سری کردن همبستر شدن زن با شوهر
خاک پاک زادگاه
خاک پای کسی بودن ذلیل کسی بودن، مرید کسی بودن
خاک تو سری مصیبت زدگی، گرفتاری، بدبختی
خاک تو سری کردن نزدیکی کردن زن با شوهر
خاکروبه زباله، آشغال
خاکروبه ای سپور، آشغالی
خاکسترمال کردن شستن ظرف با مالیدن خاکستر به آن
خاکستر نشین بدبخت، سیه روز، ذلیل
خاکشیر کنایه از خرد و ریز ریز
خاکشیر مزاج غلامباره، سازگار با هر جریانی
خاکشیر نبات دوستی و رابطه ی نزدیک، سوابق آشنایی
خاکشیر نبات به حلق کسی کزدن لطف و محبت بیش از اندازه به کسی کردن
خاکشیر یخ مال خاکشیر که با یخ سایند تا حوب سرد شود و به بیمار دهند تا اسهالش قطع شود
خاک عالم تکیه کلامی برای اظهار تعجب و شرمندگی و ناراحتی
خاک کردن دفن کردن، در گور نهادن، پشت حریف را در کشتی به زمین رساندن
خاک مالیدن پستان از شیر گرفتن کودک با مالیدن خاک بر سر پستان
خاک و خُل گرد و غبار، آشغال
خاکه خرده ی هر چیزی
خاکه رو خاکه پی در پی کاری را انجام دادن یا چیزی را خریدن
خاکه زغال ریزه ی زغال
خاکی فروتن و متواضع
خال نقطه ی سیاه، لکه
خال اُغلی پسر خاله، رفیق نزدیک
خال باز کسی که ورق ها را با تردستی می اندازد و مردم را فریب می دهد
خال به خال خال خال
خالچه و میخچه گذاشتن شاخ و برگ دادن، شرح و تفصیل بیش از اندازه دادن
خال خالی خالدار، دارای خال های بسیار
خال زدن پیدا شدن خال در جایی از بدن یا لکه در چیزی، خال کوبی کردن
خال گوشتی نقطه ی برجسته ای از گوشت بر پوست بدن
خال مَخال خال خال
خالو دایی، کلمه برای خطاب در جنوب ایران
خاله بی بی نوعی آش
خاله جان آقا یکی از چهار زن کلثوم ننه
خاله خاک انداز همنشین سر و زبان دار
خاله خامباجی نگا. خاله خاک انداز
خاله خرسه دوست نادان
خاله ی خر عمه ی گاو بسیار نفهم، از اصل و نسب نادان
خاله خُمره زن کوتاه قد و چاق
خاله خواب رفته آدم شل و بی حال و وارفته
خاله خوانده زنی که با همه طرح دوستی می ریزد
خاله خواهر خوانده نگا.خاله خاک انداز
خاله در هم همیشه نگران، همیشه اخم کرده
خاله رورو زنی که به علت چاقی یا آبستنی به زحمت راه می رود
خاله زنک زن امل و دنیا ندیده، بی سواد و عامی، کسی که همواره درباره ی دیگران حرف می زند
خاله سوسکه دختران خردسالی که ادای زنان بزرگسال را درمی آورند
خاله شلخته زن شلخته و بی احتیاط
خاله قدومه نگا. خاله سوسکه
خاله قزی دختر خاله، خویشان و بستگان
خاله گردن دراز شتر، آدم فضول که در هر کاری سرک می کشد
خاله ماستی آدم بی اهمیت و بی ارزش
خاله وارَس آدم فضول
خاله وارسی فضولی، تحقیق بی مورد
خاله وارفته آدم شل و ول و شلخته
خالی بستن چاخان کردن، بلوف زدن
خالی بند چاخان، دروغ گو
خالی خالی بدون چیز دیگری
خالی کردن تفنگ شلیک کردن
خالی کردن دل کسی کسی را ترساندن
خام سوخته از درون ناپخته، از بیرون برشته
خام شدن فریب خوردن، اغفال شدن
خام طمع پر طمع و حریص، پر توقع
خام عقلی حماقت، دیوانگی
خام کردن فریب دادن، اغفال کردن
خان خانی پر هرج و مرج، ملوک الطوایفی
خانم زن بدکاره، هرزه
خانم آوردن پا اندازی کردن
خانم باجی همشیره، خواهر خوانده
خانم باز مردمعاشر با زنان هرزه
خانم بازی معاشرت با زنان هرزه
خان خانم ها محترم ترین خانم ها، بیش تر به دختر بچه گفته می شود
خانوار مجموع اعضای یک خانواده
خانه آباد عبارتی برای تحسین است
خانه آبادان عبارتی به عنوان سپاس
خانه به دوش بی خانمان، آواره
خانه به دوشی بی خانمانی، آوارگی
خانه بستن در بازی نرد دو مهره را در یک خانه قرار دادن تا حریف نتواند در آن جا بنشیند
خانه تکانی پاکیزه کردن خانه و وسایل خانه به صورنی اساسی در آغاز هر سال
خانه ی خاله جای راحت و خودمانی، ملک شخصی
خانه خانه سوراخ سوراخ، شطرنجی
خانه خراب بدبخت شده، بی چیز شده، زیان دیده
خانه خراب کردن بدبخت کردن، بی چیز کردن
خانه خراب کن بدبخت کننده، زیان رساننده
خانه خرابی بدبختی، زیان بسیار
خانه خمیر نگا. خانه خراب
خانه دار رنی که اداره امور خانه را بر عهده دارد، کدبانو، زنی که شاغل نیست
خانه زاد نوکر، خدمت گزار
خانه شاگرد پسربچه ی خدمت گزار در خانه
خانه گرفتن نگا. خانه بستن، اجاره کردن خانه
خانه نشین شدن از کار بی کار شدن، معزول شدن
خانه یکی صمیمی و یکدل
خاور زمین قاره ی آسیا
خاور شناس دانا به فرهنگ شرق
خایه بیضه، جرات
خایه ی چپ کسی بودن به تمسخر: نزد کسی اعتبار و احترام داشتن
خایه دار با جرات، شجاع
خایه دستمال کردن چاپلوسی کردن، منت کشیدن
خایه ی غول را شکستن به تمسخر برای کوچک کردن و ناچیز شمردن کار کسی می گویند
خایه قوچی نوعی شیشه ی کوچک بیضی شکل
خایه مال چاپلوس، متملق، دستمال به دست
خایه مالی کردن چاپلوسی کردن، نگا. دستمال ابریشمی داشتن
خبر گزارش رویداد
خبر کسی یا چیزی را آوردن مرگ و نابودی کسی یا چیزی را اعلام کردن، مردن، نابودی
خبر چین سخن چین، جاسوس
خبرچینی کردن سخن چینی کردن، خبر از جایی به جایی بردن، جاسوسی کردن
خبردار اصطلاح نظامی برای آماده کردن سربازان برای انجام فرمان
خبر داغ خبر بسیار مهم
خبرکش سخن چین
خبرکشی کردن سخن چینی کردن
خبر گرفتن پرسیدن
خبرگزاری موسسه ی خبرگیری و انتشار خبر
خبر مرگش خدا مرگش بدهد
خبرنگار آن که برای روزنامه، مجله، یا رادیو و تلویزیون کسب خبر می کند
خبرنگاری کار خبرنگار
خبره ماهر، استاد
خبط کردن اشتباه کردن، به خطا افتادن
خپله چاق و کوتاه قد
ختم شدن پایان گرفتن
ختم قرآن کردن یک بار قرآن را از اول تا آخر خواندن
ختم گذاشتن مجلس ترحیم گذاشتن
ختم گرفتن نگا. ختم گذاشتن
ختنه سوران جشنی که به هنگام ختنه کردن نوزاد پسر بر پا می کنند
ختنه نکرده آزمند، پول پرست، نامسلمان، پدر سوخته
خجالت دادن کسی را شرمسار کردن
خجالت زده شرم زده، شرمگین
خجالت زده شدن شرمسار شدن، شرمنده شدن
خجالت زده کردن شرمنده کردن، خجالت دادن
خجالت کشیدن شرمنده شدن
خجالتی کم رو، پرحیا
خدا بسیار زیاد، فراوان
خدا به دور پناه بر خدا
خدا به رد در پناه خدا
خدا برکت خدا بیش ترش کند
خدا برکت بده نگا. خدا برکت
خدا به همراه خدا خافظ
خدا بیامرز مرحوم، مغفور
خدابیامرزی درخواست بخشش
خداپسندانه مورد پسند خدا
خدا حافظ به درود، در پناه خدا، خدا نگهدار
خداحافظی کردن به درود گفتن
خدا خدا کردن بسیار آرزومند چیزی یا کسی بودن و آن را از خدا خواستن، پناه به خدا بردن
خدا داده دیم کاری
خدا داده به فلانی بختش یار بوده
خدا را بنده نبودن بی نهایت عصبانی بودن، کفران کردن
خدا رسانده مفت و مجانی به دست آمده
خدا روز بد نده چشم بد دور، روز بد نبینید
خدا به سر شاهده خدا بالای سر شاهد است
خدا قوت خدا قوت بدهد، خسته نباشی
خدا کند ای کاش
خدا گرفتن به عذاب خدا گرفتار شدن، بدبخت شدن
خدا گرفته بدبخت شده، به عذاب خدا گرفتار شده
خدا نکرده امیدوار این طور نباشد
خدا نگهدار خدا حافظ
خدانگهداری کردن خداحافظی کردن
خدا و خرما را با هم خواستن از دو محل سود بردن، دو سره بار کردن
خدا وکیلی صادقانه، راست و درست
خدمت رسیدن به حضور رسیدن
حدمتکار مستخدم
خدمت کردن دوره ی سربازی را طی کردن
خدمت کسی رسیدن به حضور کسی رسیدن، کسی را تنبیه کردن
خدیجه خبرکش خبر چین و دو به هم زن
خر نفهم و کودن، بزرگ، زیاد
خِر حنجره، گلو
خراب از کار افتاده، دارای اختلال، فاسد، منحرف اخلاقی
خراب شدن از کار افتادن، منحرف (اخلاقی) شدن
خراب شدن بر سر کسی نزد کسی بار و بندیل گشادن و ماندن
خرابکار اخلالگر، تروریست
خرابکاری به هم زدن نظم، ایجاد اختلال، آلودن بستر و لباس، تروریسم
خراب کردن زرد کردن، آلودن لباس، نظم کار چیزی را به هم زدن
خراب کردن دختر دختری را منحرف کردن
خرابی بار آوردن بی آبرویی بار آوردن، کاری کردن که نتیجه ی بد بدهد
خرابی بالا آوردن کثافت کاری کردن، آلودن بستر یا لباس
خرابی کردن نگا. خرابی بالا آوردن
خراشه تراشه، خرده ی چوب
خرافاتی آن که به خرافات باور دارد، عقب مانده
خر آوردن بدبخت شدن
خر آوردن و باقالی بار کردن برای جتجال و دعوایی آماده شدن
خر با تشدید بسیار احمق، الاغ تمام عیار
خربازار شلوغ بازار، بی حساب و کتاب
خربان صاحب خر، خرکچی
خربزه قاچ کردن با اتوی شلوار بسیار آراسته بودن و به خود پرداختن
خِر به خِر گرفتن گلاویز شدن
خر بی یال و دم احمق، نادان
خرپا چوب بندی زیر سقف یا پل
خر پاپو وسیله ای دارای چرخ برای آموزش راه رفتن به کودکان نوپا
خرپا کوب کسی که کارش ساختن خرپا است
خر پشته پشته ی بزرگ سقف شکم داری که روی ایوان و راه پله می سازند
خر پول دارای پول زیاد، تروتمند
خرت به چند کی از تو پرسید؟ به حساب آوردن، اعتنا کردن
خر تب کرده به تمسخر به کسی می گویند که در هوای گرم لباس بسیار کلفت بپوشد
خرت و پرت اثاثه ی کم بها، خرده ریزه
خر تو خر پر هرج و مرج، بی نظم
خرج هزینه، پول مصرف روزانه ی خانواده
خرج اتینا کردن پولی به مصارف بی هوده رساندن
خرج از کیسه ی خلیفه کردن از مال دیگران خرج کردن
خرج برداشتن پول لازم داشتن
خرج تراشی هزینه درست کردن
خرج جیب توجیبی، خرج غیر لازم
خرج دادن مهمانی دادن در جشن های دینی یا ایام سوگواری
خرج در رفته خالص، ارزش پس از کسر مخارج لازم
خرج راه هزینه ی سفر
خرج رو دست کسی گذاشتن کسی را در خرج انداختن
خرج شدن مصرف شدن، به کار رفتن
خرج کردن هزینه کردن، صرف کردن
خرج و برج خرج و متعلقات آن
خرج و دخل کردن برابر شدن هزینه و درآمد
خرجی پول لازم برای گذران روز
خرجی دادن دادن پول لازم برای گذران روزانه
خر چسونه در مقام تحقیر به شخص خقیر و ناقابل می گویند، نام حشره ای است
خرچنگ قورباغه کج و معوج، درهم و برهم
خرچه در مقام توهین به بچه می گویند
خرحمال کسی که فقط کارهای دشوار می کند
خرحمالی بیگاری، کار پر زحمت و کم مزد
خرحمالی کردن کار کردن بی اجر و مزد
خرخاری همدیگر را خاراندن
خِرخِر آواز کشیدن چیزی سنگین بر زمین، صدای ناهنجار و گوش خراش
خُرخُر آواز نفس شخص خوابیده
خُرخُرو آن که در خواب بسیار خرناس می کشد
خِرخِره حلق، حلقوم
خرخره ی کسی را جویدن به شدت از دست کسی عصبانی شدن
خَرخَری کردن حرکات ابلهانه از خود درآوردن، خل بازی درآوردن
خر خود را راندن تنها به فکر خود بودن، به کار خود ادامه دادن
خرخور چیزی که قابلیت خورده شدن را از دست داده است
خر دادن و خیار گرفتن چیز گرانی را با چیز ارزان مبادله کردن، فریب خوردن در معامله
خر داغ کردن ناامید شدن، ناکام شدن
خر در چمن آوای ناهنجار، هرج و مرج
خُردمُرد شکسته و ریزه میزه
خُردمُرد شدن ریزه ریزه شدن
خردمرد کردن ریزه ریزه کردن
خرد نکردن تره برای کسی کم ترین اهمیتی برای کسی قایل نشدن
خرد و خاکشیر ریز ریز و ذره ذره شده، از پا درآمده
خرد و خمیر نگا. خرد و خاکشیر، له و لورده
خرد و خمیر شدن بسیار خسته شدن، له و لورده شدن
خرده بُرده مشکل، اختلاف
خرده بورژوا مالک ابزار تولید ولی ناگزیر به کار برای دیگران
خرده پا کاسبان جزء و کم سرمایه
خرده حساب طلب مختصر، دشمنی قبلی
خرده حساب با کسی داشتن با کسی دشمنی قبلی داشتن
خرده خر کسی که آذوقه ی خانه را روز به روز می خرد نه یکجا
خرده خرجی خرج های اندک
خرده خرده کم کم، رفته رفته
خرده ریز اثاثه ی اندک و کم مصرف، آشغال
خرده شیشه داشتن جنس کسی بدحنس بودن، آب زیرکاه بودن
خرده فرمایش فرمانی که از فرمانده ی نالایق و کوچک تر صادر شود، دستور بی جا
خرده فرمایش داشتن دستورهای بی جا دادن
خرده فروش فروشنده ی اجناس در اندازه های کم
خرده قرض بدهی اندک
خرده کاری کار جزیی
خرده مالک مالک زمین کشاورزی کوچک
خر ِ دیزه لج بازی که به خود ضرر بزند
خُردینه بچه ی خردسال
خر رنگ کن خوش طاهر بد باطن
خر زور نیرومند، پرزور
خرس چاق و درشت، تنومند
خرسک نوعی فرش
خرس گنده برای تحقیر به کسانی که اداهای خارج از سن خود در می آورند گفته می شود
خر شدن عقل خود را باختن، فریب خوردن
خر غلت زدن مانند خر بر خاک غلتیدن
خرفت نادان، ابله، کند ذهن
خرفهم فهماندن به ابله، شیر فهم
خرکار پرکار
خرکاری پرکاری، مفت کاری
خرکچی چارپادار
خر کردن کسی کسی را با چاپلوسی فریفتن
خر کریم را نعل کردن رشوه دادن، راضی کردن
خر کسی از پل گذشتن گره کار باز شدن، از گرفتاری خلاص شدن
خر کسی از کرگی دم نداشتن از حق خود گذشتن، از حرف خود برگشتن
خِر کسی را چسبیدن گریبان کسی را گرفتن و چیزی از او طلب کردن
خِر کسی را گرفتن نگا. خر کسی را چسبیدن
خر کسی را نعل کردن رشوه دادن، سبیل کسی را چرب کردن، راضی کردن
خر کسی رفتندارای اهمیت و اعتبار بودن
خرکی سخت بی ادبانه، خارج از ظرافت
خر گردن گردن کلفت، بی عار
خر گرفتن کسی کسی را احمق حساب کردن
خز گیر آوردن نگا. خر گرفتن کسی
خر لنگ خود را به منزل رساندن با وجود سختی کار را به پایان رساندن
خرمن انبوه و پرپشت
خرناس نگا. خُرخُر
خرناس کردن خرخر کردن در خواب
خرناس کشیدن نگا. خرناس کردن
خروار کنایه از مقدار زیاد
خر و پف نگا. خرناس
خروجی جای بیرون رفتن، مالیاتی که هنگام خارج شدن از کشور به دولت می پردازند
خروس بی محل وقت نشناس، کسی که بی جا سخن می گوید یا بی موقع کاری می کند
خروس جنگی کسی که به اندک چیزی به ستیزه برمی خیزد
خروس خوان هنگام سحر
خروس قندی آب نباتی به شکل خروس
خروس کسی خواندن شاد و شنگول بودن، روزگار بر وفق مراد بودن
خریت نادانی، حماقت
خرید خدمت فروختن خدمت کارمند به اداره، پرداخت پول برای نرفتن به خدمت سربازی
خرید و فروش کردن بازرگانی کردن، سوداگری کردن
خزانه کردن نشاء و قلمه ی درختی را در زمین کاشتن تا پس از سبز شدن در جای دیگر بنشانند
خسارت دیدن زیان دیدن
خستگی در کردن استراحت کردن
خسته و مرده درمانده، وامانده، قدرت از دست داده
خِس خِس صدای تنفس کسی که نفس تنگی دارد
خس و خاش آشغال، خس و خاشاک
خش صدای گرفته، خراش
خش افتادن خراش افتادن
خشت انداختن لاف زدن، گزافه گفتن
خشت به قالب زدن نگا. خشت انداختن
خشتک وسط درز دو پا در شلوار
خشتک پاره کردن قیامت به پا کردن، داد و بی داد کردن، رسوا کردن، شدت عمل نشان دادن
خشتک دراندن نگا. خشتک پاره کردن
خشتک کسی را جر دادن نگا. خشتک پاره کردن
خشتک کسی را سر او کشیدن نگا. خشتک کسی را پاره کردن
خشتک نشور آدم پست و بی ارزش
خشت مال دروغ گو، لاف زن
خشت مالیدن چاخان کردن، لاف زدن
خشخاشی نانخشخاش زده
خش خش صدای برخورد چیزهای خشک به یکدیگر، صدای راه رفتن روی برگ های خشک شده
خش خشه نوعی اسباب بازی کودکان که به هنگام تکان خوردن صدای خش و خش از آن می آید
خشک بدون انعطاف، بی عاطفه، خشن
خشکبار میوه های خشک مانند پسته، بادام، گردو و فندق
خشک خشک توش کردن در مقابل کسی شدت عمل به خرج دادن، کسی را سخت آزردن
خشک زدن مات و مبهوت ماندن
خشک شدن شیر کسی به کسی که زیاد حرص می خورد و جوش می زند می گویند
خشک شدن قر در کمر به پایان نرساندن خودنمایی و جلوه گری
حشک شویی شستن لباس با مواد شیمیایی با کمی یا بدون آب
خشک کن دستگاه گرفتن رطوبت و خشک کردن لباس و پارچه
خشک و خالی مختصر و ناچیز
خشکه مزد نقدی بدون غذا و لباس، غذای بدون پخت، لباس بدون دوخت
خشکه بار نگا. خشکبار
خشکه بی آب نوعی فولاد که آهن و چدن را با آن می تراشند
خشکه پز نانوایی که نان هایی از قبیل نان روغنی، قندی، شیرمال، پنجه ای و مانند آن ها می پزد
خشکه پلو کته
خشکه مقدس متدینی که جز اطاعت از ظاهر احکام دینی به چیزی تن نمی دهد
خشکه نان نانی که بیش از اندازه در تنور مانده و خشک شده است
خشکی انعطاف ناپذیری، سخت گیری، حالت پوستی که آب و چربی خود را از دست داده است
خش و خش نگا. خش خش
خصوصی مقابل عمومی
خط راه، مسیر، مشی و مرام، مسلک، کنایه از نامه
خط افتادن خراش افتادن
خط انداختن خراش به جا گذاشتن
خط آوردن مدرک کتبی ارایه کردن
خطایی نوعیز آجر
خِطَب جزیی از جهاز شتر
خطب کسی کج بودن نگا. پالان کسی کج بودن
خط خطی درهم، خراب، متشنج، با خطوط زیاد روی آن ناخوانا شده
خط خطی شدن اعصاب خرد شدن اعصاب، خراب شدن اعصاب
خط دادن سرمشق دادن، فکر کسی را هدایت کردن
خط در میان حرف زدن آرام آرام و شمرده سخن گفتن
خط زدن با خط کشیدن روی چیزی آن را باطل کردن
خط کش وسیله ای برای زسم خط
خط کشیدن دور چیزی چیزی را کنار نهادن، دست کشیدن از چیزی
خط و نشان کشیدن تهدید کردن
خط هوایی راه هوایی، مسیر هواپیما
خط یازده سوار شدن پیاده رفتن
خِفت نوعی گره
خفت افتادن تنگ شدن، در تنگنا افتادن
خفت انداختن تنگ کردن، در تنگنا قرار دادن
خفتی نوعی گردن بند از جواهرات، شلواری مانند چاقچور ولی بدون جوراب
خفگی حالت فشردگی گلو و تنگی نفس
خفه خون خفقان
خفه خون گرفتن دم بر نیاوردن، ساکت شدن
خفه شدن سکوت کردن، کسل شدن از تکرار حرفی
خفه کردن آتشی را خاموش کردن، خاموش شدن موتور، با اصرار در کاری کسی را کسل کردن
خُل نیمه دیوانه، سفیه
خُل آتش زیر خاکستر، خاک و کثافت
خِل خلط بینی
خلا مستراح
خلاص خارج از دنده بودن موتور
خلاص تمام شد، مُرد
خلاص کردن تمام کردن، کشتن
خلاصه نویسی کوتاه کردن مطلب
خلاف جرم
خلاف شرع ضد قانون شریعت
خل بازی حرکات غیر منطقی و غیر عاقلانه
خل بازی درآوردن مثل دیوانه ها رفتار کردن
خلق الله مردم
خُلق تنگ عصبانی، خشمگین
خلق تنگی عصبانیت، خشمگینی
خلق کسی تنگ شدن عصبانی شدن، بی حوصله شدن
خُل و چل مثل دیوانه ها، ساده لوح
خل و ول دیوانه، ساده لوح
خلیفه مبصر مکتب خانه، ارشد کلاس
خلیلی نوعی غل و زنجیر، نوعی انگور
خم به ابرو نیاوردن رنجی را تحمل کردن
خم شدن دولا شدن
خم گرفتن فنی از کشتی
خمیازه کشیدن دهن دره کردن
خمیره سرشت، ذات
خَنج ناخن کشیدن بر چیزی
خنج انداختن پنجول انداختن، خراشیدن پوست دیگری با ناخن
خنجر زدن از پشت به نامردی به کسی آسیب رساندن یا او را از پای درآوردن
خندق بلا شکم
خنده ی قبا سوختگی خنده ای که برای پنهان کردن خشم و کینه می کنند
خنده ی نخودی خنده ی لوس و بی مزه
خندیدن به ریش کسی کسی را مسخره کردن
خندیدن تو روی کسی به کسی که بسیارگستاخ است می گویند
حنز پنزر نگا. خرت و پرت
خنزرپنزری کسی که چیزهای خرده ریزه و کم بها می فروشد
خنِس و فنِس گرفتاری و ناراحتی
خنسی گرفتاری، تنگدستی
خنک بی مزه، بی نمک، نچسب
خنکای صبح سحرگاه
خنک شدن دل آسایش خاطر پس از گرفتن انتقام
خنک کردن سرد کردن
خنگ نادان، ابله، کودن
خنگ خدا نادان و کودن
خواب از سر کسی پریدن نگا. پریدن خواب از سر کسی
خواب آلود آن که کاملن بیدار نشده است
خواب آور مخدر، بی هوش کننده
خواب به خواب شدن خواب از سر پریدن، بدخواب شدن
خواب به سر شدن نگا. خواب به خواب شدن
خواب دیدن برای کسی نقشه کشیدن برای استفاده یا کوبیدن کسی
خواب زده خواب آلود، خواب گرفته
خواب گرد کسی که در خواب راه می رود
خوابگوشی سیلی، کشیده
خواب ماندن دراز شدن خواب بر خلاف میل و به قراری نرسیدن
خواب نامه کتابی که در آن تعبیر خواب ها نوشته شده است
خواب و بیداری درحالت بین بیداری و خواب
خواب و خوراک خورد وخواب
خوابیدن خراب شدن، فرو ریختن
خواربار ارزاق، خوراک
خوار و حقیر بی اعتبار، بی ارزش، ناچیز
خوار و خفیف ذلیل، بدبخت
خوار و ذلیل نگا. خوار و خفیف
خوار و ضعیف نحیف، ناتوان
خواری و زاری پریشان حالی
خواستگار کسی که به پسندیدن و گُزیدن دختر یا زنی می فرستند
خواستگاری رفتن به دیدن دختر یا زنی برای برگزیدن و همسری پسر یا مردی
خواهر خوانده دوست صمیمی (بین زنان، در مقام شوخی و تحفیر برای مردان نیز به کار می رود)
خواهر و مادر عرض و ناموس، خانواده
خواهر و مادر گفتن دشنام خواهر و مادر به کسی دادن
خواه و ناخواه از روی میل یا اجبار ( بیش تر اجباری)
خواهی نخواهی نگا. خواه و ناخواه
خوب کافی، بسیار
خوب شدن شفا یافتن، تندرست گشتن
خوب کاشتن از عهده ی کاری خوب برآمدن
خوب کردن درمان کردن، شفا دادن
خودافتاده عاجز، کسی که موجب بیچارگی خود باشد
خودآموز بدون آموزگار
خودتراش تیغی که می توان تیغه ی آن را عوض کزد
خودخور کسی که غم خود را در دل می ریزد و با کسی در میان نمی گذارد
خودخوری حالت خودخور
خودداری امتناع، خویشتن داری، شکیبایی
خود را از تک و تا نیانداختن به روی خود نیاوردن، به اشتباه اعتراف نکردن
خود را باختن دست و پای خود را گم کردن، مضطرب شدن
خود را بستن پول دار شدن
خود را به آب و آتش زدن به هر وسیله ای متوسل شدن، هر خطری را استقبال کردن
خود را به آن راه زدن خود را به نادانی زدن، به عمد بی توجهی کردن، خود را بی اطلاع نشان دادن
خود (یا چیزی) را به رخ کسی کشیدن خود یا چیزی را با افاده به دیگری نمودن
خود را به شغال مردگی زدن خود را مظلوم وانمود کردن
خود را به کرگوشی زدن به نشنیدن تظاهر کردن
خود را به کسی بستن خود را به کسی نسبت دادن
خود را به کوچه ی علی چپ زدن خود را بی اطلاع نشان دادن
خود را به موش مردگی زدن خود را ناتوان ( یا بی گناه) معرفی کردن
خود را به ناخوشی زدن تمارض کردن
خود را به نفهمی زدن تظاهر به نفهمیدن کردن
خود را جستن جست و جو در لباس خود برای یافتن و کشتن حشرات موذی مانند شپش
خود را خراب کردن خود را کثیف کردن
خود را خوردن رنج بردن
خود را سبک کردن خود را حقیر کردن، دست به کاری پایین تز از شان خود زدن
خود را شناختن به حد بلوغ رسیدن
خود را گرفتن فخر فروختن، کبر و نخوت نشان دادن
خود را گم کردن خود را برتر از آن که هست دانستن، سابقه ی خود را فراموش کردن
خودرنگ دارای رنگ طبیعی
خودرو آن چه بی اسب رود
خودسر گستاخ، سرکش
خودشیرینی خوش رقصی، خود را صمیمی وانمود کردن
خودفروش فاحشه، خائن
خودفروشی فاحشگی، خیانت
خودفروشی کردن فاخشگی کردن، خیانت کردن
خودکار دستگاهی که نیازی به مراقبت انسان ندارد
خودکرده کاری که بدون مشورت شده باشد
خودکشی کردن با رنج فراوان کاری را به پایان بردن
خودمانی صمیمی، یکدل
خودم جا، خرم جا تکیه کلام کسانی که همه چیز را از دریچه ی منافع شخصی می بینند. من که دارم گور پدر بقیه
خودنویس قلمی که جوهرش را با خود دارد
خودی آشنا
خوراک مصرف یک دوره ی معین (این مقدار کاغذ خوراک یک ماه چاپخانه است)، مایحتاج
خوراکی خوردنی ها جز غذای روزانه، تنقلات، خوردنی
خورد دادن درخیاطی کم کم قسمت اضافی را از بین بردن، به زور به کسی خوراندن
خورد رفتن از بین رفتن قسمت اضافی در خیاطی، جذب شدن و حل شدن در چیزی
خورد کردن ریز ریز کردن، له کردن
خوردگی ساییدگی، فرسودگی
خوردن مغلوب شدن، شکست یافتن، فرودادن ( حرف یا خنده و از این قبیل)
خوردن بلا به جان اصابت بلا با جان
خوردن چیزی به چیزی جور بودن چیزی با چیزی
خوردن حرف نگا. حرف را خوردن
خوردن سر کسی سبب مرگ کسی شدن، کسی را دق مرگ کردن، در نتیجه ی پرحرفی کسی را کلافه کردن
خوردن کسی با نگاه نگا. با نگاه کسی را خوردن
خوردنی غذا، قابل خوردن
خورد و برد افراط و زیاده روی، ریخت و پاش، تعدی و تجاوز
خورد و خوراک خوردنی، آذوقه
خورده برده ملاخظه و پروا
خورش خوری ظرفی که در آن خورش می ریزند
خورش دل ضعفه داشتن هیچ گونه خوردنی نداشتن
خورند لایق، درخور، به اندازه ی، طرفیت
خوره جذام، آکله
خوشاب میوه ی پخته در آب و شکر، کمپوت
خوش آب و رنگ سرخ و سفید چهره، زیبا و ملیح
خوش آب و هوا معتدل، کنایه از جایی که در آن وسایل خوشی فراهم باشد
خوشا به حال ماهی خیلی تشنه ام
خوش آمدگویی به تازه وارد "خوش آمدی" گفتن، مجازن: تملق و چاپلوسی
خوشان خوشان نهایت خوشی و لذت
خوش اندام خوش هیکل، خوش اندازه و برازنده
خوش انصاف با انصاف، منصف
خوشایند مطبوع، پسندیده
خوش باور آن که هر گفته ای را راست می پندارد
خوشبختانه از حُسن اتفاق
خوش برخورد خوش محضر، خوش معاشرت
خوش برش جامه ای که اندازه و برازنده ی قامت دوخته شده است
خوش بنیه سالم و قوی
خوش بیار آن که کار و روزگار بر وفق مرادش می گذرد، خوش شانس
خوش پنجه آن که آلات موسیقی را نیکو می نوازد
خوش پوش شیک پوش، آن که همواره لباس تمیز و برازنده می پوشد
خوش تراش خوش اندام، خوش قد و بالا
خوش ترکیب نگا. خوش تراش
خوش جنس خوش باطن، سلیم النفس
خوش حرکت خوش رفتار، طناز
خوش حساب خوش معامله، آن که بدهی خود را به هنگام بپردازد
خوش خدمتی خودشیرینی، چاپلوسی
خوش خرید کسی که چانه نمی زند و نقد معامله می کند
خوش خور کسی که همیشه غذای خوب بخورد
خوش خوراک نگا. خوش خور
خوش خوشان اندک اندک، به تدریج، کم کم
خوش خوشان کسی شدن بسیار لذت بردن
خوش خوشک یواش یواش، آهسته آهسته
خوش خیال آن که به دل بد راه نمی دهد، بی خیال
خوش خیالی خوش دلی، بی خیالی
خوش داشتن دوست داشتن، علاقه مند بودن
خوش دست خوش پنجه، خوش نواز، آن که در بازی شانس می آوزد
خوش دست و پنجه نگا. خوش دست
خوش دوخت لباسی که به اندازه و برازنده دوخته شده باشد
خوش ذوق خوش سلیقه، خوش مشرب
خوش رقصی کردن چاپلوسی کردن، خود شیرینی کردن
خوش رو زیبا، خندان
خوش ریخت دارای هیکل برازنده
خوش سر و زبان خوش سخن، شیرین گفتار، حراف
خوش سلیقه خوش ذوق، نیکو طبع
خوش شانس خوش اقبال، خوش طالع
خوش صحبت شیرین زبان، خوش کلام
خوش ظاهر دارای ظاهر آراسته، کنایه از بدجنس
خوش عیار خوش ذات، خوش جنس
خوش غیرت در زبان لوطیان گاه نشانه ی اعجاب و گاه دشنامی است به جای بی غیرت
خوش غیرتی زیاده غیرت نشان دادن، به طنز یعنی بی غیرتی کردن
خوش قد و بالا خوش اندام، بلند بالا
خوش قلق رام، خوش خوی
خوش قواره خوش اندازه، متناسب
خوش ِ کسی بودن به هنگام شگفتی مانند چشمم روشن! گویند ( خوشم باشه !)
خوشگل دل پذیر، تو دل برو، زیبا
خوشگلک با خوشگلی اندک
خوش گوشت آن که زخم تن او زود بهبود می یابد، خوش ادا، خوش اخلاق
خوش لباس نگا. خوش پوش
خوش لعاب زود جوش، خوش مشرب
خوش محضر شیرین سخن، خوش مجلس
خوشمزگی شوخی کردن، بذله گفتن
خوشمزه آدم اهل شوخی، بذله گو
خوش مسلک خوش روش، نیکو طریقت
خوش مشرب خوش معاشرت، اهل گفت و گو
خوش معامله خوش حساب، کسی که آلت تناسلی قوی دارد
خوش منظره خوش نما، زیبا
خوش نشین کسی که هر جا خواست اقامت می کند، ساکنان غیر زارع ده
خوش نقش خوش اقبال، پارچه یا قالی که نقش های زیبا دارد
خوش نقش و نگار نگا. خوش نقش
خوش و بش خوش آمد گویی و احوال پرسی، چاق سلامتی کردن
خوش وعده آن که به وعده اش وفا می کند
خوشوقت شدن شاد شدن، راضی شدن
خوشی زیر دل کسی زدن به بخت خود پشت کردن، موقعیت خوب را با ندانم کاری از دست دادن
خون به پا کردن دعوا و آشوب راه انداختن، سر و صدا و جنجال کردن
خون به راه انداختن آشوب و فتنه ی سخت به پا کردن
خون جگر رنج بسیار، غم فراوان
خون جگر خوردن رنج بسیار کشیدن، غم فراوان خوردن
خون خون کسی را خوردن بسیار خشمگین شدن و چیزی نگفتن
خون دماغ شدن خون از بینی جاری شدن
خون دیدن زن عادت ماهانه شدن زن
خون راه انداختن نگا. خون به پا کردن
خونسرد آرام، بی خیال
خون سیاوش انگیزه ای که سبب نابودی دو خانواده، دو شهر یا دو کشور شود
خون کردن قتل کردن، آدم کشتن
خون کسی از خون دیگری رنگین تر بودن همسان و هم ارز نبودن، کسی بر کسی ترجیح داشتن
خون کسی در نیامدن بی نهایت خشمگین بودن
خون کسی را به جوش آوردن کسی را بسیار خشمگین ساختن
خون کسی را به شیشه کردن کسی را رنج و آزار بسیار دادن
خون کسی را حلال کردن کسی را کشتن
خون کسی را کثیف کردن کسی را بسیار عصبانی کردن
خون کسی را مکیدن مال کسی را به تزویر غارت کردن، به کسی تعدی و ستم کردن
خون کسی کثیف شدن به شدن خشمگین شدن
خون گرفته آن که قتلی کرده و نگرانی آن او را از حال عادی خارج کرده است
خون گرفته ی کسی بودن در برابر کسی مسئول بودن
خون گرم خوش برخورد، با عاطفه، پر مهر
خون مردگی حالت مردن خون در زیر پوست، کبودی
خون مردن منجمد شدن خون در زیر پوست بر اثر ضربه
خونی قاتل، دشمن سخت، مخالف شدید
خونین و مالین زخمی، خونی شده
خیابان گرد بی کاره، ولگرد
خیابان گردی بی کاری، ولگردی
خیابان گز کردن ول گشتن
خیار چنبر نوعی خیار
خیار شور خیار سبز که مدتی در آب نمک بخوابانند
خیارک ورم و آماسی که در کش ران و بغل پیدا شود
خیالاتی وسواسی، آن که پندار و توهمات بی جا دارد
خیال باف مالیخولیایی، کسی که همواره در عالم خیال به سر می برد و عملی نمی کند
خیال کسی تخت بودن آسوده خیال بودن، کاملن مطمئن بودن
خیال کسی را راحت کردن موجب اطمینان خاطر کسی شدن، به کسی جواب رد دادن
خیت شدن شرمنده شدن، کنفت شدن، بور شدن
خیت کردن شرمنده کردن، کنفت کردن، بور کردن
خیرات کردن چیزی را (اغلب خوردنی) تهیه کردن و برای آمرزش مردگان به مستحقان دادن
خیر باشد پس از شنیدن خواب کسی به فال نیک به او می گویند
خیر ببینی دعایی است در حق کسی که کمکی کرده باشد
خیر مقدم خوش آمد
خیر ندیده نفرینی است به معنی امیدوارم خیر نبیند
خیره بی شرم، پر رو
خیز ورم، آماس
خیز برداشتن جستن، آماده ی حمله شدن
خیز گرفتن آماده ی حمله شدن، در نظر گرفتن مسافتی برای اطمینان از رسیدن به مقصد
خیس آب شدن سر تا پا تر شدن
خیساندن در آب فرو بردن، در آب گذاشتن، خیس کردن
خیس خوردن آب به خود گرفتن، با مایعی مخلوط شدن
خیس شدن تر شدن
خیس کردن ادرار کردن به خود
خیس کردن برنج در آب ریختن برنج
خیس کرده تر کرده، در آب قرار داده
خیس گذاشتن در آب ریختن آرد برای تهیه ی خمیر
خیسیدن خیس خوردن، خیس شدن
خیسیده چیزی که آب در آن نفوذ کرده است
خیط شدن نگا. خیت شدن
خیط کاشتن خطا کردن
خیط کردن نگا. خیت کردن
خیط کشیدن خط کشیدن
خیک آسمان پاره شدن کنایه از بارش تند و سیل آسا
خیک باد باد کرده، شکم آورده، آبستن
خیک کسی پر بودن سیر بودن
خیک محمد آدم چاق و فربه
خیکی آدم چاق و فربه
خیلی آب خوردن گران تمام شدن، هزینه ی سنگین داشتن
خیمه شب بازی نمایش عروسکی، حیله و تزویر
خیمه شب بازی درآوردن ادا و اطوار در آوردن، حیله و تزویر به کار بردن، خلاف واقع جلوه دادن
شاه خوه شین
جه مهمانی و سور جه مهمانی و سور
بنوشن سورا* جه مهمانی و سور
بوانن نامم جه نزا و دور
هه ی تا درونتان بو وه کان نور
در میهمانی و عروسی و جشن همگی سورا بنوشید ،ناممم را در نزدیک و دور بخوانید تا دل و درونتان به چشمه ی خورشید مبدل شود.
*{سورا نوعی نوشابه یا شربت یا شرابی بوده که اهل حق در مراسم مذهبی می نوشیدندکه این نوشابه در آیین زردشت هورا بوده است}
مام جلاله (دالکئ عرفان)
مستم ژه باده ی روی الست تو
وه سه ن یه ک جامی ،می ژه دست تو
آئینه ی زیلم روشنه ن چوین می
ژاو بونه بیمن می پرست تو
من از باده ای که روز الست به من نوشاندی مستم و جامی از دست تو برایم کافی است
آئینه ی قلبم (شاید تاریک )همچون می روشن و به همین خاطر می پرست تو شده ام
ملا پریشو (پریشان)
بگذر ژه دنیا ،ژه دار و ندار گشت فراموش کر غیر له عشق یار
سینه ی نداشتو ژه عشق التهاب پر گناو و خالی چوی کاسه ی رباب
ارکوازی
وه باوه یال دیم وه باوه یال دیم ئو روژ واویلا وه باوه یال دیم
حاواس پریشان حالش حال حال دیم سر تا برگش سیا زخال دیم
سر قو له ی کاوان وه سیا تم دیم درختان ژه خم چوی چوگان چم دیم
داران درختان کلاخی پوش دیم کپو کم دماغ بلبل خاموش دیم
نوشاد
هامدلان وختی هام دلان وختی ژه روژان روزی ژه وختان وختی
چوی قیس پوشاویم ژه کلپوس رختی راگه م کفت او پای عالی درختی
سر نه کهکشان فلک برده وی پا محکم نه قعر زمین کرده وی
شاناوی، شاخه شاخ و برگ او دویر په ی نشیمنگاه سیر برنا و پیر
خیام را بهتر بشناسیم
حکیم عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری ، فیلسوف ، منجم ، ریاضی دان و شاعر ایرانی ، در قرن پنجم تا اوایل قرن ششم هجری می زیست . نظامی عروضی وفات او را ۱۴ سال پیش از سال ۵۳۰ می داند پس تا حوالی سالهای ۵۱۶ و ۵۱۷ می زیسته است . شوربختانه از زندگی او اطلاعات چندانی در دست نیست . او در زمان ملکشاه و آلب ارسلان سلجوقی زندگی می کرد و می گویند در دوران طفولیت با نظام الملک و حسن صباح هم درس بود . ولی مورخان این قول را معجول دانسته و آن را قبول ندارند و قدر مسلم این است که او اهل سیاست نبود و مانند اغلب فلاسفه در حال انزوا می زیست و تراژدی غم انگیز زندگی را از بیرون گود تماشا می کرد .
بیشتر خیام را به عنوان منجم و فلسوف در جهان می شناسند . القفطی در باره او می نویسد : او به تدریس فلسفه یونان می پرداخت و در حکمت و نجوم بی مانند بود . زکریا بن محمد قزوینی در باره منجم بودن او می نویسد : عمر خیام در عصر ملکشاه می زیست و این سلطان اموال فراوانی به وی داد تا آلات رصد و کواکب را خریداری کند ولی به زودی سلطان به رحمت ایزدی پیوست و این مهم انجام نیافت . شهروزی در مورد قدرت حافظه ی خیام می گوید : وی کتابی را در اصفهان ۷ بار مرور کرد و چون به نیشابور بازگشت از بر خواند و وقتی مقایسه کردند بین گفته ی او متن کتاب تفاوتی در میان نبود . شایستگی وی در نجوم به حدی بود که وقتی ملکشاه خواست تقویم را تصیح کند او یکی از ۸ مصصح بود و نتیجه ی این اصلاح تاریخ جلالی است . به علاوه خیام یک جدول نجومی به نام زیج ملکشاهی تصنیف کرد بعدها شهرت بسیاری یافت و مورد استفاده دانشمندان قرار گرفت . او هچنین مسائل بسیاری در ریاضی مطرح کرد که یکی از معروفترین آنها در پایان جستار به زبان ساده ی امروزی نقل خواهد شد .
قدیمی ترین کتابی که از خیام نامی به میان می آورد ،((چهارمقاله)) تالیف نظامی عروضی است که خیام را در ردیف منجمان می شمارد . در (( تاریخ بیهقی )) و (( تتمه صوان الحکمه )) نگارش ابولحسن بیهقی در سنه ی ۵۶۲ تالیف شده نیز از خیام سخن رفته است . از این اثر معلوم می شود که خیام علاوه بر ریاضیات و نجوم و طب در لغت و فقه و تاریخ نیز دست داشته است .
گویا ترانه های خیام در زمان حیاتش به واسطه ی تعصب مردم مخفی بودن و تنها یک دسته از دوستان همرنگش از ترانه های او باخبر بوده اند .
نخستین کتابی که در آن از خیام شاعر سخن گفته می شود ، (( خریده القصر)) تالیف عمادالدین کاتب اصفهانی به زبان عربی است که سال ۵۷۲ هجری یعنی ۵۰ سال پس از مرگ او نوشته شده است .
کتاب دیگری که خیام را تحت عنوان شاعر مطالعه کرده است (( مرصادالعباد )) تالیف نجم الدین رازی است که در سنه ی ۶۲۰-۶۲۱ تالیف شده و نویسنده از دید صوفی و متعصب خویش خیام را نیش زبان و دشنام خود آسوده نگذارده است . در این کتاب گفته شده : ( ... که ثمره ی نظر ایمانست و ثمره ی قدم عرفان . فلسفی و دهری و طبایعی از این دو مقام محرومند و سرگشته و گم گشته اند . یکی از فضلا که به نزد نابینایان به فضل و حکمت و کیاست معروف و مشهور است و آن عمر خیام است ، از غایت حیرت و ضلالت این بیت را می گوید :
در دایره ای کامدن و رفتن ماست
آن را نه بدایت ، نه نهایت پیداست
کس می نزد دمی در ین عالم راست
کین آمدن از کجا و رفتن به کجاست )
قضاوت این شخص در شناسانیدن اندیشه های خیام نقش به سزایی دارد چرا که از نظر زمانی نیز نزدیک به خیام است .
دوران عمر خیام دوران پر آشوبی بود . استبداد حکومت سلاجقه و نا بسامانی اوضاع اجتماعی ، عده ای را وادار به کناره گیری از دستگاه قدرت سلجوقی کرده بود و برخی هم مانند حسن صباح انقلابی و شورشی بودند . عده ای هم مانند امام محمد غزالی وجدان خویش را فروخته و در خدمت سلاجقه بود ولی در میان اشخاص مشهور آن زمان خیام گوشه گیر و منزوی بود .او در عمر خویش هرگز ازدواج نکرد و در کمال قناعت زندگی می کرد می گویند درآمد سالیانه او ۱۲۰۰ مثقال طلا بود . او همواره به تحقیق و تفحص مشغول بود . بیهقی می گوید در دوران طفولیت در مجلس درس او حاضر می شده :( دستور ، فلسوف و حجه الحق نامیده می شده ! پدران او همه نیشابوری بوده اند . در علوم و حکمت تالی ابوعلی بود و شخصا آدمی بود خشک ، بدخلق و کم حوصله . ) او هچنین مردی قانع ، شجاع ، منیع الطبع و راستگو بوده و بر خلاف بسیاری از شاعران قلم خود را به تملق آلوده نکرده است . او تزویر ، ریاکاری و دروغ به شدت بیزار است و سرشت آزاده اش در سراسر اشعارش به آن خرده گرفته است :
شیخی به زنی فاحشه گفتا مستی
هر روز به دام دگری پا بستی
گفتا شیخا هر آنچه گویی هستم
اما تو چنانچه می نمایی هستی؟
یکی از بارزترین خصوصیت خیام نیش زبان و مزاح اوست یکی از روایات در مورد مزاح او این است که :
در نیشابور مدرسه ای قدیمی بود که به تعمیر آن می پرداختند و الاغان برای آنجا آجر می آوردند . روزی خیام با شاگردانش در مدرسه بود و الاغی از وارد شدن خودداری می کرد . حکیم که این منظره را دید تبسمی کرد و فرمود :
ای رفته و باز آمده بلهم گشته
نامت ز میان مردمان گم گشته
ناخن همه جمع آمده سم گشته
ریشت ز عقب در آمده دم گشته
و الاغ ناگهان داخل شد . وقتی دلیلش را پرسیدند گفت روح یکی از مدرسان سابق این مدرسه در الاغ حلول کرده و از آن جهت وارد نمی شد که مبادا همکارانش او را باز شناسند . ولی چون ملتفت شد او را شناخته اند ناچار شد وارد شود .
آثار خیام :
۱/رساله فی الاحتیال بمعرفه مقدار الذهب و الفضه فی جسم مرکب منها (درباره شناختن مقدار زر و سیم موجود در جسمی که مرکب از طلا و نقره است . )
۲/ رساله فی الجبر و المقابله (به زبان عربیست و در زمان خود از بزرگترین کتابهای ریاضی بوده است .)
۳/رساله فی شرح ما الشکل من مصادرات کتاب اقلیدس (درباره ی هندسه اقلیدسی )
۴/در طبیعیات
۵/لوازم الامکنه (در مورد تغییرات آب و هوا و فصول در شهرهای مختلف )
۶/روضه القلوب( بهترین کتاب فلسفی برای شناختن فلسفه خیام است .)
۷/نوروز نامه (یکی از معتبرترین کتابها در مورد آداب روسوم ایرانی )
۸/رباعیات خیام
۹/زیج ملکشاهی
و همچنین خیام دو بیتی هایی نیز به زبان عربی دارد .
خیام سرانجام در سال ۱۱۲۳ میلادی در نیشابور چشم از جهان فروبست و در نیشابور به خاک سپرده شد .
یکی از معروفترین خدمات ریاضی خیام مثلث خیام-پاسکال است که فرانسوی ها از ذکر نام خیام کنار مثلث معروف خودداری کرده اند . این مثلث هم اکنون به عنوان مثلث پاسکال معروف است .

سعدى که در عصر اتابکان فارس یعنى در دوره ى مغول مى زیست اختلاف عظیم طبقاتى و وضع آشفته اقتصادى و اجتماعى عصر خود را در اشعار زیر مجسم مى کند:
** نگه کن بر این گنبد روزگار
|
که سقفش بود بى ستون استوار ***
|
** سراپرده ى چرخ گردنده بین
|
در او، شمع هاى فروزنده بین ***
|
** یکى پاسبان و یکى پادشا
|
یکى کامران و یکى بى نوا ***
|
** یکى باجدار و یکى تاجدار
|
یکى سرفراز و یکى خاکسار ***
|
** یکى بر حصیر و یکى بر سریر
|
یکى در پلاس و یکى در حریر ***
|
** یکى بینوا و یکى مالدار
|
یکى نامراد و یکى کامکار ***
|
** یکى در عنا و یکى در غنا
|
یکى در بقا و یکى در فنا***
|
** یکى تندرست و یکى ناتوان
|
یکى سالخورده و یکى نوجوان ***
|
** یکى در صواب و یکى در خطا
|
یکى در دعا و یکى در دغا ***
|
** یکى نیک کردار و نیک اعتقاد
|
یکى غرق در بحر فسق و فساد ***
|
** یکى در گلستان راحت مقیم
|
یکى با غم و رنج و محنت ندیم ***
|
** یکى چون گل از خرمنى خنده زن
|
یکى را دل آزرده خاطر، حزن***
|
**یکى بسته از بهر طاعت کمر
|
یکى در گنه برده عمرى به سر ***
|
**یکى را شب و روز مصحف به دست
|
| یکى خفته در کنج میخانه مست *** |
← صفحه بعد